Alif and the Harmony of Script, Sound, and Meaning in the Qur'an: An Analysis of Ḥażf, Ziyādah, and Ibdāl Ḥurūf
DOI:
https://doi.org/10.15408/sjsbs.v13i1.54243Keywords:
Alif, Rasm 'Uthmānī, Ḥażf, Ziyādah, Ibdāl, Qirā'āt, Tajwīd, Derrida, Qur'anic OrthographyAbstract
This article examines the function of the Arabic letter alif in the Qur'anic text through the lens of three orthographic mechanisms: ḥażf (deletion), ziyādah (addition), and ibdāl (substitution). Drawing on classical works of Qur'anic orthography (rasm 'Uthmānī), recitation sciences (qirā'āt and tajwīd), and Jacques Derrida's deconstructive hermeneutics, the study analyzes selected examples from Surah al-Fātiḥah and Surah al-Baqarah where identical words are written differently across the Qur'anic corpus. The analysis demonstrates that these orthographic variations are not arbitrary but function as a unified system in which script, sound, and meaning interact dynamically. The article argues that alif, as the most frequent letter in the Qur'an, serves as a nodal point where orthographic presence and absence, phonological realization and silence, and semantic stability and openness converge. Through Derrida's concepts of différance, traces, and aporia, the study interprets these phenomena as evidence that the Qur'anic text deliberately preserves interpretive possibilities that resist closure. The findings contribute to Qur'anic studies by demonstrating that the orthography of the muṣḥaf is not merely a technical convention but an integral dimension of the text's meaning-generating capacity. The study concludes that the harmony between script, sound, and meaning in the Qur'an operates through a logic of supplementarity rather than correspondence, inviting continuous engagement with the text's semantic potential.
References
'Abdul-Ganī, Aymān Amīn. Al-Kāfī fī Qawā'id al-Imlā' wa al-Kitābah. Kairo: Dār al-Taufīqīyah li al-Turāth, 2012.
'Āmir, Al-Ṭāhir. Al-Ta'wīl 'inda al-Mufassirīn min al-Salaf. Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2011.
Abū Dāwūd, Sulaimān ibn Najāḥ. Al-Tanzīl fī Hijā' al-Maṣāḥif. Edited by Aḥmad ibn Farīd. Riyadh: Dār al-Ṭaybah, 1995.
Al-Anbārī, Abū Bakr Muḥammad ibn al-Qāsim. Kitāb Mukhtaṣar fī Żikr al-Ālifāt. Edited by Ḥasan Syazīlī Farhūd. Kairo: Dār al-Turāth, 1980.
Al-Arkatī, Muḥammad ibn Nizām al-Dīn Aḥmad al-Naithī. Naṣr al-Marjān fī Rasm Naẓm al-Qur'ān. Vol. 1. Edited by Khālid Ḥasan Abū al-Jud. Kairo: Dār al-Lu'lu'ah, 2021.
Al-Būnī, Abū al-'Abbās Aḥmad ibn 'Alī. Syams al-Ma'ārif wa Laṭā'if al-Ma'ārif. Vol. 1. N.p.: al-Ma'had al-Salafī al-Islāmī, n.d.
Al-Dānī, Abū 'Amr. Al-Muqni' fī Rasm Maṣāḥif al-Amṣār. Edited by Muḥammad al-Ṣādiq Qamḥāwī. Cairo: Maktabah al-Kullīyāt al-Azharīyah, 1978.
Al-Dānī, Abū 'Amr. Al-Ālifāt wa Ma'rifatu Uṣūlihā. Edited by Gānim Qaddūrī al-Ḥamd. Majallah Ma'had al-Imām al-Shāṭibī li al-Dirāsāt al-Qur'āniyyah, 1427 H.
Al-Farāhīdī, Al-Khalīl ibn Aḥmad. Al-Jumal fī al-Naḥw. Edited by Fakhr al-Dīn Qabāwah. Beirut: Mu'assasah al-Risālah, 1985.
Al-Ḥamd, Gānim Qaddūrī. Al-Muyassar fī 'Ilm Rasm al-Muṣḥaf wa Ḍabṭih. 2nd ed. Hayyu Rihab: Ma'had al-Imām al-Shāṭibī, 2016.
Al-Ḥamd, Gānim Qaddūrī. 'Ilm al-Naqṭ wa al-Syakl: Al-Tārīkh wa al-Uṣūl. Oman: Dār 'Ammār, 2016.
Al-Ḥamd, Gānim Qaddūrī. Al-Syarḥ al-Wajīz 'alā al-Muqaddimah al-Jazarīyah. Jeddah: Markaz al-Dirāsāt wa al-Ma'lūmāt al-Qur'āniyyah, 2009.
Al-Jazarī, Ibn. Al-Muqaddimah fīmā Yajibu 'alā Qāri' al-Qur'ān an Ya'lamah. Edited by Ayman Rusydī Suwaid. Jeddah: n.p., 2000.
Al-Jazarī, Ibn. Al-Nasyr fī al-Qirā'āt al-'Asyr. Edited by 'Alī Muḥammad al-Ḍabbā'. Beirut: Dār al-Kutub al-'Ilmīyah, n.d.
Al-Khālidī, Ṣalāḥ 'Abd al-Fattāḥ. Al-Qur'ān wa al-Rasm al-'Uthmānī. Damascus: Dār al-Qalam, 2001.
Al-Mahlawī, Ikrāmī 'Abd al-'Aṭī. Al-Ālifāt fī al-Qur'ān al-Karīm 'alā Riwāyati Ḥafṣ 'an 'Āṣim ma'a Syai'in min al-Fawā'id al-Lughawīyah wa al-Tajwīdīyah. Mesir: Syabkah al-Alukah, 2012.
Al-Math'anī, 'Abd al-'Aẓīm Ibrāhīm. Laṭā'if wa Asrār Khuṣūṣīyāt al-Rasm al-'Uthmānī li al-Muṣḥaf al-Syarīf. Kairo: Maktabah Wahbah, 2022.
Al-Qulainī, Samīḥ. Al-Jalāl wa al-Jamāl: Fī Rasm al-Kalimah wa Jarsihā fī al-Qur'ān al-Karīm. Kairo: Maktabah Wahbah, 2010.
Al-Shāṭibī, Al-Qāsim ibn Firruh. Ḥirz al-Amānī wa Wajh al-Tahānī fī al-Qirā'āt al-Sab'. Edited by Muḥammad Tamīm al-Zu'rī. Cairo: Dār al-Salām, 2010.
Al-Suyūṭī, Jalāl al-Dīn. Al-Itqān fī 'Ulūm al-Qur'ān. Edited by Muḥammad Abū al-Faḍl Ibrāhīm. Cairo: al-Hay'ah al-Miṣrīyah al-'Āmmah li al-Kitāb, 1974.
Al-Thībī, Aḥmad ibn Badr al-Dīn. Manẓūmah al-Mufīd fī al-Tajwīd. Edited by Ayman Rusydī Suwaid. Jeddah: n.p., 1417 H.
Asy-Syāmī, Samīḥ Muḥammad. Al-Ikhtilāf fī 'Adad Madārij al-Aṣwāt bayn al-Lughawiyyīn wa 'Ulamā' al-Tajwīd. Cairo: Mu'assasat Umm al-Qurā, 2020.
Bisri, A. Mustofa. Lukisan Kaligrafi. Jakarta: Buku Kompas, 2003.
Bloomfield, Leonard. Language. Translated by Sutikno. Jakarta: Gramedia, 1995.
Darwīsy, Hodā. Nabī Allāh Idrīs 'alayhi al-Salām: Bayn al-Miṣrīyah al-Qadīmah wa al-Yahūdīyah wa al-Islām. Cairo: Dār al-Salām, 2009.
Derrida, Jacques. Of Grammatology. Translated by Gayatri Chakravorty Spivak. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1976.
Derrida, Jacques. Writing and Difference. Translated by Alan Bass. Chicago: University of Chicago Press, 1978.
Derrida, Jacques. Margins of Philosophy. Translated by Alan Bass. Chicago: University of Chicago Press, 1982.
Faiz, Fahrudin. Hermeneutika Al-Qur'an: Tema-Tema Kontroversial. Yogyakarta: Kalimedia, 2015.
Fathoni, Aḥmad. Ilmu Rasm 'Uthmānī. Jakarta: IIQ Jakarta, 2013.
Fathoni, Aḥmad. Kaidah Qira'at Tujuh. Vol. 2. 6th ed. Tangerang Selatan: Yayasan Bengkel Metode Maisura, 2022.
George, Alain. The Rise of Islamic Calligraphy. London: Saqi Books, 2010.
Hamdan, 'Abd al-Ḥamīd Ṣāliḥ. 'Ilm al-Ḥurūf wa Aqṭābuh. Kairo: Maktabah Madbūlī, 1990.
Hardiman, F. Budi. Seni Memahami: Hermeneutika dari Schleiermacher sampai Derrida. Yogyakarta: Kanisius, 2015.
Haryatmoko. Critical Discourse Analysis: Landasan, Teori, Metodologi, dan Penerapan. Depok: Rajawali Press, 2019.
Huwairinī, Naṣr. Qawā'id al-Imlā'. Beirut: Resalah Publishers, 2001.
Ibn 'Arabī, Muḥyī al-Dīn. Al-Futūḥāt al-Makkīyah. Translated by Harun Nur Rosyid. Yogyakarta: Darul Futuhat, 2018.
Ibn al-Jawzī, Abū al-Faraj 'Abd al-Raḥmān. Funūn al-Afnān. Beirut: Dār al-Basyā'ir al-Islāmīyah, 1987.
Ibn Jinnī, Abū al-Fatḥ 'Uthmān. Sirr Ṣinā'ah al-I'rāb. Edited by Ḥasan Hindāwī. Damascus: Dār al-Qalam, 1985.
Ibn Khalawaih. Kitāb al-Ālifāt. Edited by 'Alī Ḥusain al-Bawwāb. Bagdad: Majallah Turāthīyah Faṣlīyah, Al-Maurid, 1982.
Ibn Khaldūn, 'Abd al-Raḥmān. Muqaddimah Ibn Khaldūn. Translated by Aḥmadie Thaha. Jakarta: Wali Pustaka, 2019.
Ibn Manẓūr, Muḥammad ibn Mukrim. Lisān al-'Arab. Beirut: Dār Ṣādir, 1414 H.
Ibn Wahsyiyah. Syauq al-Mustahām fī Ma'rifah Rumūz al-Aqlām. Translated by Joseph Hammer. London: W. Bulmer and Co., 1806.
Ibrahim, 'Abd al-Ḥalīm. Taisīr al-I'lāl wa al-Ibdāl. Kairo: Maktabah Garīb, 1969.
Kridalaksana, Harimurti. Kamus Linguistik. 4th ed. Jakarta: Gramedia, 2008.
Madelung, Wilferd. The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
Moleong, Lexy J. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya, 2016.
Mubarak, Saiful Islam. Mukjizat Huruf Al-Qur'an & Tafsir Qiraat. Bandung: Yamaqdis, n.d.
Muhammad, Ahsin Sakho. Membumikan Ilmu Al-Qur'an. Jakarta: Qaf Media Kreativa, 2022.
Muhyiddin, Aḥmad Shofi. Rahasia Huruf Hijaiyah: Membaca Huruf Arabiyah dengan Kacamata Teosofi. Yogyakarta: Lentera Kreasindo, 2015.
Nursi, Badiuzzaman Said. Mukjizat Al-Qur'an. Translated by Fauzi Faisal Bahreisy. Tangerang Selatan: Risalah Nur Press, 2014.
Qaddūrī, Gānim. 'Ilm al-Tajwīd: Dirāsah Ṣawtiyyah Muyassarah. Amman: Dār 'Ammār, 2005.
Saeed, 'Abdullāh. Pengantar Studi Al-Qur'ān. Translated by Shulkhah and Sahiron Syamsuddīn. Yogyakarta: Baitul Hikmah Press, 2016.
Schimmel, Annemarie. Dimensi Mistik dalam Islam. Translated by Sapardi Djoko Damono et al. Jakarta: Pustaka Firdaus, 2009.
Shihab, M. Quraish. Tafsir Al-Misbah: Pesan, Kesan, dan Keserasian Al-Qur'ān. Vol. 1. Tangerang Selatan: Lentera Hati, 2021.
Suharyo, Didik. Mukjizat Huruf-Huruf Al-Qur'an. Tangerang Selatan: Salima, 2012.
Suwaid, Muḥammad Ayman Rusydī. Al-Tajwīd al-Muṣawwar. Damascus: Maktabah Ibn al-Jazarī, 2011.
Syamlul, Muḥammad. I'jāz Rasm al-Qur'ān wa I'jāz al-Tilāwah. Kairo: Dār al-Salām, 2006.
Ungkang, Marcelus. "Dekonstruksi Jacques Derrida sebagai Strategi Pembacaan Teks Sastra." Jurnal Pendidikan Humaniora 1, no. 1 (2013): 1-10.
Verhaar, J.W.M. Asas-Asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press, 2004.
Ya'qūb, Amīl Badī'. Fiqh al-Lughah al-'Arabīyah wa Khaṣā'iṣuhā. Beirut: Dār al-'Ilm li al-Malāyīn, 1982.
Ya'qūb, Amīl Badī'. Mausū'ah 'Ulūm al-Lughah al-'Arabīyah. Beirut: Dār al-Kutub al-'Ilmīyah, 2006.
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.